In 1829 keek een Londense arts, Nathaniel Ward, naar de pop van een mot in een afgesloten glazen pot, toen er in de aarde een varen opschoot. Hij woonde in het rokerige East End, waar het roet al jaren zijn varens doodde, dus het viel hem op. Hier tierde een varen welig in een pot met het deksel erop. Hij bouwde grotere glazen kisten, vulde die met planten en stuurde er in 1833 twee naar Sydney. Tot dan toe gingen de meeste planten op lange zeereizen dood. Daarna bleven de meeste in leven.
Have You Been Told About English Gardens?
De Victorianen waren gek op varens
De glazen kist bleek bovendien mooi te zijn. Hij hield varens in leven in een salon, en in de jaren 1840 was hij hard op weg het modieuste voorwerp van Groot-Brittannië te worden. In 1855 gaf Charles Kingsley, de schrijver van The Water Babies, de rage een naam: pteridomanie, wat varengekte betekent. Hij mopperde dat de jonge vrouwen die erdoor gegrepen waren, tot zijn ergernis vrolijker en levendiger waren dan romans en roddels hen ooit hadden gemaakt.
Op varenjacht gaan had één groot voordeel. Het was een van de weinige fatsoenlijke redenen voor een Victoriaanse vrouw om stevige laarzen aan te trekken en een hele dag zonder chaperonne op het platteland te verdwijnen. Varens verschenen op theeserviezen en po’s, tuinbanken en vloerkleden, doopgeschenken en grafstenen. Straten en rijtjeshuizen werden naar ze vernoemd.
De rijken gingen nog een stap verder en bouwden er complete kassen voor, varenkassen genoemd. Op Tatton Park in Cheshire bouwde de familie Egerton er in 1859 een voor boomvarens die uit Nieuw-Zeeland en Australië waren meegebracht, en sommige van de oorspronkelijke planten groeien er nog altijd. Alle anderen hielden het bij albums met geperste varens.
Varens stonden al bekend als magisch. In het middeleeuwse Engeland geloofde men dat ze een zaadje droegen dat te klein was om te zien, en dat wie het op midzomeravond om middernacht opving, onzichtbaar kon rondlopen. Shakespeare maakte er een grap over in Hendrik IV, waar een struikrover beweert het geheim van het varenzaad te kennen en dus ongezien te kunnen gaan, waarop zijn vriend antwoordt dat de nacht het meeste werk doet. Niemand kon het zaad vinden, omdat varens zich met sporen voortplanten, en dat werd pas in de negentiende eeuw goed begrepen. De Victorianen gaven de plant in hun bloementaal zachtere betekenissen: oprechtheid, betovering en, voor de venushaarvaren, geheime liefde. Het past wel dat de vrouw die zonder chaperonne op varenjacht ging, zelf ook een beetje verdween: een beetje varenvrijheid, zou je kunnen zeggen.
Toen begonnen de problemen. Gewone varens waren niet spannend meer, dus verzamelaars wilden zeldzame, en zeldzame kostten een fortuin. Handelaars huurden mensen in om hele hellingen kaal te plukken. Varendiefstal werd een echte misdaadgolf: eigenaren van particuliere landgoederen troffen hun bossen geplunderd aan, en sommige zeldzamere soorten werden schaars. Nona Bellairs, die zelf jarenlang vrolijk varens had verzameld, wierp in 1865 één blik op de kale hellingen en vroeg om varenwetten die ze zouden beschermen zoals wild gevogelte beschermd werd.
In de jaren 1890 was de rage zelf weggeëbd, en namen orchideeën het over. De varen is er nog altijd, gedrukt in de bovenkant van elk custard-creamkoekje, in een patroon dat teruggaat tot de Victoriaanse tijd.
